Bütçede rekor açık

Bugün Hazine ve Maliye Bakanlığı'nca Merkezi Yönetim Bütçe Gerçekleşmeleri raporu yayımlandı. Haziran ayında 487,86 milyar TL bütçe gideri gerçekleştirilirken, sadece 268,22 milyar TL bütçe geliri elde edildi. Bu verilere göre de bütçe açığı 219,63 milyar TL'ye ulaştı.

Bütçe açığı Mayıs ayında 118,9 milyar TL fazla vermişti. Ayrıca geçen yılın Haziran ayında da açık sadece 31 milyar TL idi. Bugün gelinen noktada kümülatif olarak ilk 6 aylık bütçe açığı, 659,4 milyar TL olan 2023 bütçe açığı hedefinin yüzde 73.3'üne kadar yükselmiş durumda.

Hazine Nakit dengesi, merkezi yönetim bütçe dengesi için öncü niteliğindedir. Hazine, Temmuz'un 7'sinde Nakit Dengesini yayınlamıştı. Mayıs ayında 169,8 milyar TL fazla vardı, Haziran'da da 206,3 milyar TL açık. Dolayısıyla bugünkü bütçe gerçekleşmeleri yayımlanmadan da bütçe açığının rekor kıracağını öngörmemek mümkün değildi. Zaten bu veri ardından Ek Bütçe kanun teklifi Meclis'e sunuldu.

Bütçe açığının matematiksel olarak bir kaç nedeni var; Ya bütçe gelirleri yetersiz ve/veya bütçe giderleri fazla.

Aslında Mayıs ayında da rekor bir bütçe açığı gelecekti. Şöyle ki; bu yılki vergi gelirlerinin dört aylık ortalaması 215 milyar TL, ancak Mayıs ayında vergi geliri bakımından imdada Kurumlar Vergisi yetişti. Beyana dayanan kurumlar vergisi 133,7 milyar TL, kurumlar geçici 87,9 milyar TL ve Af kanunundan da 34 milyar TL'lik vergi tahsilatı eklenince Mayıs ayının vergi gelirleri dört aylık ortalamanın yüzde 135'i oranında artış göstermişti.

Haziran ayında Kurumlar Vergisi tahsilatı eski düzeyine inince önceki aylardaki vergi gelirleri ortalamasına geri dönüldü. Hatta vergi gelirleri azalışı ve giderlerin artışı sonucunda neredeyse Haziran bütçe açığı rakamıyla vergi gelirleri eşitleniyordu: 231,2 milyar TL'lik vergi gelirine karşılık bütçe açığı 219,6 milyar TL oldu. Tabii bu arada 1.150,5 milyar TL'lik vergi gelirinin Ek Bütçe ile hedeflendiğini de belirteyim. Temmuz ayının 10'unda başlayan KDV oran artışlarına hafta sonu gelen akaryakıttaki ÖTV maktu vergi tutarlarındaki artışı ve ek MTV'yi katarsak, daha pek çok vergi artışını yaşayacağımızı tahmin etmeyen kalmamıştır sanırım.

Bütçe gelirlerinin, dolayısıyla vergi gelirlerinin Kurumlar Vergisi tahsilatındaki azalış kaynaklı nedenine değindim. Peki bütçe giderleri tarafında ne oldu da bütçe açığı bu derece yüksek geldi?

2023 yılının ilk üç ayında ortalama 348 milyar TL olan bütçe giderleri, seçim sürecinde 430 milyar TL'ye ulaşırken, Haziran ayında 487,9 milyar TL olarak gerçekleşti. Aslında seçimin ardından yavaş yavaş eski düzeyine dönen basın, yayın, kırtasiye giderleri ve hanehalkı transferleri söz konusu. Üstelik borç faiz giderleri bir önceki aya göre yaklaşık 65 milyar TL'lik azalış gösterdi. Ancak ekonomik sınıflandırma bazında her zaman olduğu gibi bütçe giderlerinin yüzde 35-40'lık kısmını kapsayan Cari Transferler, bu kez Haziran ayı bütçe giderlerinin yüzde 53'ünü kapsadı.

Dolayısıyla Haziran bütçesinin yarısından fazlası cari transferlere gitti. Hangi kalemler öne çıkıyor, bakalım:

• Bir süredir uykuda olan KKM'ye bütçeden ödenen meblağ, Mayıs'ta 1,6 milyar TL'den Haziran'da 20 milyar TL'nin üzerine çıktı. Ama artık KKM'ye (TL'den dönen) bütçeden ödeme iptal, dövizden dönen KKM hesaplarının kur farkını ödeyen TCMB, artık bütçeye yük olan TL'den dönen KKM hesaplarına da kur farkını ödeyecek. Kurdaki artışın seyrine bağlı olarak bütçeden aylık 20 ila 50 milyar TL arasında yük, TCMB'ye devredilmiş oldu.
• SGK için görevlendirme gideri 30 milyar TL artışla 67 milyar TL'ye çıkarken tüm zamanların rekorunu kırdı. Bu artışın temel nedeni SGK'dan gelir ve aylık alanlara ödenen bayram ikramiyesi
• SGK'ya hazine transferi bir önceki aya göre yaklaşık 9 milyar TL artarak 32 milyar TL'yi aştı.
• Mahalli idarelere verilen paylar, bir önceki aya göre yüzde 100 artışla yaklaşık 30 milyar TL yükselişle 58 milyar TL'ye çıktı.
• Aslında hazine yardımlarının hala çok önemli kısmını, "sınıflandırmaya girmeyen yardımlar" olduğu için bütçeden nereye yapıldığını doğrudan göremiyoruz.
• Daha önceki aylarda ortalama 3,5 milyar TL olan Savunma Sanayi destekleme Fonu'na verilen pay 18,6 milyar TL'ye çıktı.
• Taşıt kiralama giderleri ilk 6 ayda 1,5 milyar TL. Harcama artışı Mayıs ve Haziran aylarında yoğunlaştı. Ayrıca taşıtların bakım ve onarım giderleri de 1 milyar TL'yi geçti.

Her zaman üzerinde durduğumuz gibi, mali disiplini sağlamak için bütçe gelirlerinin vergi artışlarıyla beslenmesi (ki enflasyonu körüklüyor) yerine bütçe giderlerinde, yani "kamuda tasarruf"a ihtiyaç var. Bugün Sn. Şimşek kamuda tasarruf için düğmeye bastı. Maliye politikası sadece gelir tarafında değil, gider tarafında da sıkılaşacak anlaşılan.

Not: Sn. Şimşek'in bu tasarruf genelgesini imzalayarak kamu kuruluşlarını tedbirlere uymakla talimatlandırmasının çerçevesini ve etkilerini, her ayın ortasında yayımlanan bütçe gerçekleşmeleri raporları üzerinden, sonraki yazılarımda ele alacağım.