2005 yılında Cover-Up’ın yönetmenlerinden Laura Poitras, Pulitzer ödüllü gazeteci Seymour Myron Hersh’e bir belgesel fikriyle gittiğinde, Hersh henüz kendi hikâyesini anlatmaya hazır olmadığını söyleyerek teklifi reddetmişti. Aradan neredeyse yirmi yıl geçti ve Poitras ile Mark Obenhaus’un yönettiği belgeselde yer almayı kabul etti. Bu kez yalnızca hafızasını değil, gazetecilik yaşamı boyunca tuttuğu kapsamlı notları da ekiple paylaştı. Paylaşımın en temel koşulu ise, notlarda geçen isimlerin gizliliğinin titizlikle korunmasıydı.
Netflix yapımı Cover-Up, Hersh’ün kariyerini kronolojik bir biyografi olarak anlatmanın ötesine geçiyor. Belgesel, bilgi akışının ve kamusal hafızanın nasıl üretildiğini sorgulayan politik bir metin olarak okunabilir. Ortada dolaşan soru şudur: “Devlet neyi saklar, gazeteciler neyi açığa çıkarır?” Bu soru, Michel Foucault’nun bilgi–iktidar ilişkisi tartışmalarıyla kesişir. Foucault, bilginin iktidar tarafından üretildiğini ve dolaşıma sokulduğunu vurgularken, gazeteciliğin bu dolaşımı kesintiye uğratan pratiklerini daha sınırlı biçimde ele alır. Hersh’ün gazeteciliği ise bilginin yalnızca bastırılmadığını, aynı zamanda yeniden çerçevelenerek zararsızlaştırıldığını gösterir. Burada mesele, hakikatin yok edilmesi değil, kabul edilebilir, “makul” bir anlatı içine yerleştirilmesidir.
Herkes hakikate eşit biçimde erişebilir mi, yoksa bu erişim belirli kurum ve yetkilere mi bağlıdır? Hersh’ün belgeselde söylediği “Kime güveneceğini bilemezsin. Size de güvenmiyorum” sözü, kişisel bir kuşkudan öte, bilginin kurumsal olarak nasıl üretildiğine ve dolaşıma sokulduğuna yönelik yapısal bir itirazdır. Bu yaklaşım, Hersh’ün gazeteciliğini klasik haber anlatımının ötesine taşıyıp onu iktidarın sessizliklerini bozan bir karşı-hafıza pratiği olarak konumlandırır.
Örtbasın dili: My Lai’den Şili’ye, Ebu Gureyb’e
Bu karşı-hafızanın en çarpıcı örneklerinden biri, Vietnam Savaşı sırasında yaşanan My Lai katliamıdır*. Yüzlerce sivilin Amerikan askerleri tarafından öldürüldüğü bu olay, yalnızca savaşın değil, anlatının da bir parçası hâline getirilmiştir. Katliamın ardından Amerikan askeri yetkilileri ve üst düzey komutanlar, olayın üzerini örtmeye yönelik bir tutum benimsemiş, bilgi akışını sınırlayan ve medyanın gerçeğe ulaşmasını engelleyen kurumsal bir sessizlik stratejisi izlemişlerdi. Yine de olayın tamamen karanlıkta kalmasını engelleyen ilk adım Amerikalı asker Ronald Ridenhour’dan geldi. Ridenhour, My Lai’de yaşananları sistematik biçimde belgeleyerek başta Başkan Nixon ve Kongre üyeleri olmak üzere yetkililere mektuplar göndermiş, resmî soruşturmaların yolunu açmıştı.
Katliamın dünya kamuoyuna ulaşmasını sağlayan ise Hersh’ün gazetecilik ısrarı idi. Ridenhour’un aktardığı bilgileri kendi kaynaklarıyla derinleştirerek 1969’un sonlarında yayımlayan Hersh, My Lai’yi küresel gündeme taşımıştı. Bu haberler, olayı tekil bir askerî trajedi değil, kurumsal sorumluluk ve hesap verebilirlik meselesi olarak tartışmaya açmış, bireysel vicdanla başlayan bilginin, bağımsız gazetecilik yoluyla kamusal alana taşınmasının güçlü bir örneğini oluşturmuştur.
My Lai örneğinde yalnızca bir savaş suçu yoktur, bu suçun nasıl anlatıldığı da belirleyicidir. Üsteğmen William Calley, çoğu çocuk, bebek ve kadın olmak üzere 109 sivilin öldürülmesinden sorumlu tutulurken, Hersh ile yaptığı görüşmelerinde sivillerin Amerikan askerlerini öldürmeye çalıştığını iddia etmiş ve yalan söylemiştir. Tanık ifadeleri, emir-komuta zinciri ve sahadaki gözlemler, bunun bilinçli ve sistematik bir yok etme olduğunu gösterse de yapısal sorumluluk büyük ölçüde görünmez kılınmıştı. My Lai münferit bir olay değildir, benzer katliamlar yakın bölgelerde de yaşanmış ve sorumlular terfi almıştır. Calley’nin müebbet hapis cezasının kısa sürede ev hapsine çevrilmesi, bu örtbas mantığını gösterir. Aynı mantık farklı coğrafyalarda tekrar etti. Şili’de Salvador Allende hükümetinin devrilmesi sürecinde, ABD’nin doğrudan işgal yerine ekonomik sabotaj, medya manipülasyonu ve siyasal istikrarsızlaştırma yöntemlerini kullandığı Hersh’ün belgeleriyle ortaya çıktı.
11 Eylül 1973’te La Moneda Sarayı bombalanırken Allende’nin ölümü “intihar” olarak çerçevelendi, oysa arkasında uzun süren ve planlı bir müdahale süreci vardı. Irak’taki Ebu Gureyb Hapishanesi’nde ise sistematik işkence, “birkaç askerin suistimali” olarak daraltılmıştı. Savunma Bakanı Rumsfeld’in inkârı, şiddetin nasıl normalleştirildiğini ve görünmez kılındığını açıkça gösterir.
My Lai’de “münferit hata”, Şili’de “kaçınılmaz siyasal kriz”, Ebu Garip’te ise “suistimal” kavramları, bu çerçeveleme stratejisinin ürünüdür. Cover-Up, bilgi-iktidar ilişkisini durağan bir yapı olarak değil, dil aracılığıyla sürekli yeniden kurulan bir mücadele alanı olarak düşünmeye çağırır. Gazeteciliğin politik önemi burada ortaya çıkar; hakikati ortaya çıkarmak kadar, onu sınırlayan çerçeveleri de ifşa etmek.
Gazetecilik, platformlar ve etik sınırlar
Cover-Up’un Netflix gibi küresel bir dijital platformda yayımlanması, belgeselin politik içeriğini ayrı düşünmeyi zorlaştırır. Burada yalnızca devletlerin bilgiyi nasıl kontrol ettiği değil, eleştirel bilginin hangi dolaşım rejimleri içinde görünür hâle geldiği de önemlidir. Netflix, örtbas pratiklerini ifşa eden anlatılara alan açarken, aynı zamanda bunları algoritmik öneri sistemleri ve tüketim mantığı içinde yeniden çerçeveler. Bu durum, araştırmacı gazeteciliğin tarihsel aciliyetini zayıflatma riski taşır. Hersh’ün ifşaları yayımlandıkları dönemde siyasal krizler yaratırken, bugün bu hikâyeler görece güvenli bir seyir deneyimine dönüşebiliyor.
Hersh’ü ayırt edici kılan, yalnızca neyi ifşa ettiği değil, nasıl çalıştığıdır. Hız, eşzamanlılık ve “ilk olma” baskısına dayalı haber rejiminden bilinçli olarak uzak durur. Uzun süreli not tutma, çoklu doğrulama ve metni defalarca yeniden yazma pratiğiyle çalışır. Kaynakla kurulan ilişki geçici değil, zamana yayılan bir güvene dayanır. Bugünün algoritmik medya ortamında bu tür bir gazetecilik pratiği giderek zorlaşmaktadır, bu da Cover-Up ’ı kaybolmakta olan bir gazetecilik anlayışının belgesi hâline getiriyor.
Ancak Hersh’ün gazeteciliği kusursuz değil. Marilyn Monroe–John F. Kennedy ilişkisine dair kullandığı sahte mektupların yanı sıra, ilerleyen yıllarda anonim kaynaklarına aşırı güvenmenin getirdiği riskleri gözler önüne sererken, bir gazetecinin sahip olduğu otorite ile kamuya karşı hesap verebilirlik arasındaki gerilimi de net biçimde ortaya koyuyor. İktidara karşı sürekli kuşku üreten bir gazetecinin, kendi yöntemlerini de aynı ölçüde sorgulamaya açık tutması gerekir.
Cover-Up, sadece geçmiş karanlık olayları öğrenmek değil, hangi şiddet biçimlerinin “olağan”, hangi ölümlerin “kaçınılmaz”, hangi hak ihlallerinin “istisna” olarak adlandırıldığını fark etmek ve bugünün sessizlikleri ile örtbaslarını da sorgulamak için bir gazetecilik dersi niteliğinde.
*Resmî ABD Ordusu soruşturmasına göre 347, Vietnam kaynaklarına göre 504 sivil öldürülmüştür.
